Alternative dispute resolution mechanisms

บทนำสู่กระบวนการระงับข้อพิพาททางเลือก (Alternative Dispute Resolution - ADR)

เมื่อเกิดข้อพิพาททางกฎหมายในการค้าระหว่างประเทศ การนำคดีขึ้นสู่ศาลภายในประเทศ (เรียกว่า การตัดสินชี้ขาดโดยศาล - Court-based adjudication หรือ การดำเนินคดี - Litigation) อาจก่อให้เกิดอุปสรรคสำคัญหลายประการ ไม่ว่าจะเป็นกฎเกณฑ์วิธีพิจารณาความของต่างประเทศ ความลำเอียงในเขตอำนาจศาลที่อาจเกิดขึ้น ค่าใช้จ่ายทางกฎหมายที่สูง ความล่าช้า และการถูกจับตามองจากสาธารณชน ดังนั้น ในการค้าระหว่างประเทศ คู่สัญญาพาณิชย์จึงพึ่งพาการใช้วิธี การระงับข้อพิพาททางเลือก (ADR) เป็นอย่างมาก เพื่อแก้ไขข้อขัดแย้งโดยไม่ต้องเข้าสู่กระบวนการพิจารณาคดีเต็มรูปแบบในชั้นศาล

กลไกการระงับข้อพิพาททางเลือกเป็นทางเลือกที่มีความยืดหยุ่น เป็นส่วนตัว และนำไปปฏิบัติได้จริงในเชิงพาณิชย์มากกว่าการดำเนินคดีในศาล

การตัดสินชี้ขาดโดยศาล vs ADR: การประเมินข้อดีข้อเสีย

การเปรียบเทียบระหว่างการดำเนินคดีในศาลตามแบบดั้งเดิมกับ ADR เผยให้เห็นข้อได้เปรียบและข้อเสียที่แตกต่างกันสำหรับคู่สัญญาพาณิชย์ ดังนี้:

- Cost (ต้นทุน): การดำเนินคดีในศาลมีค่าธรรมเนียมศาล ค่าทนายความในประเทศ และขั้นตอนการอุทธรณ์ที่อาจเกิดขึ้น ทำให้มีค่าใช้จ่ายสูง แม้ว่าการอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศเฉพาะทางจะมีค่าธรรมเนียมวิชาชีพที่สูงเช่นกัน แต่วิธีการ ADR อื่นๆ (เช่น การเจรจาต่อรองหรือการไกล่เกลี่ย) โดยทั่วไปแล้วมีค่าใช้จ่ายถูกกว่ามาก
- Speed (ความรวดเร็ว): บัญชีคดีของศาลต้องเผชิญกับความล่าช้าตามขั้นตอนและกำหนดการพิจารณาคดีที่เป็นทางการ ส่วนกระบวนการ ADR สามารถกำหนดขึ้นได้อย่างรวดเร็วเพื่อตอบสนองความต้องการเชิงพาณิชย์ที่เร่งด่วน
- Privacy and Confidentiality (ความเป็นส่วนตัวและการรักษาความลับ): กระบวนการพิจารณาของศาลมักดำเนินในศาลเปิดและมีการบันทึกข้อมูลเป็นสาธารณะ ซึ่งเสี่ยงต่อการเปิดเผยข้อมูลทางการค้าที่ละเอียดอ่อนและชื่อเสียงของแบรนด์ แต่กระบวนการ ADR เป็นการส่วนตัวและเป็นความลับ
- Expertise of Decision-Makers (ความเชี่ยวชาญของผู้มีอำนาจตัดสินใจ): ผู้พิพากษาในประเทศมักเป็นผู้มีความรู้กฎหมายทั่วไปที่ได้รับการจัดสรรตามระบบศาล แต่ใน ADR โดยเฉพาะการอนุญาโตตุลาการ คู่พิพาทสามารถเลือกผู้ตัดสินที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านในเชิงพาณิชย์ เทคนิค หรือการค้าได้
- Preservation of Commercial Relations (การรักษาความสัมพันธ์ทางการค้า): การดำเนินคดีในศาลมีลักษณะของการเป็นปฏิปักษ์และแบ่งขั้วอย่างชัดเจน แต่กระบวนการ ADR ที่เน้นการร่วมมือกัน (เช่น การไกล่เกลี่ยและการประนอมข้อพิพาท) จะมุ่งเน้นไปที่ผลลัพธ์ที่ยอมรับร่วมกันได้และช่วยรักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจในระยะยาว
- Enforceability (การบังคับใช้): ในขณะที่คำพิพากษาของศาลจำเป็นต้องมีสนธิสัญญาทวิภาคีหรือพหุภาคีว่าด้วยการยอมรับคำพิพากษาเพื่อบังคับใช้ในต่างประเทศ แต่คำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการได้รับประโยชน์จากกลไกการบังคับใช้ที่ครอบคลุมทั่วโลก

รูปแบบหลักของการระงับข้อพิพาททางเลือก

แนวปฏิบัติทางการค้ารับรองวิธี ADR หลายวิธี ซึ่งมีความเป็นทางการและอำนาจผูกพันแตกต่างกันไป:

- การเจรจาต่อรอง (Negotiation): คู่พิพาทสื่อสารกันโดยตรงหรือผ่านตัวแทนเพื่อหาข้อตกลงยุติข้อพิพาทโดยไม่มีบุคคลที่สามเข้ามาเกี่ยวข้อง
- การไกล่เกลี่ย (Mediation): บุคคลภายนอกที่เป็นกลางและเป็นอิสระ (เรียกว่า ผู้ไกล่เกลี่ย - Mediator) คอยอำนวยความสะดวกในการพูดคุยระหว่างคู่พิพาท เพื่อช่วยให้พวกเขาระบุผลประโยชน์ร่วมกันและร่างข้อตกลงยุติปัญหาด้วยตนเอง ผู้ไกล่เกลี่ยไม่สามารถบังคับผลการตัดสินหรือทางออกใดๆ ได้
- การประนอมข้อพิพาท (Conciliation): คล้ายกับการไกล่เกลี่ย แต่ ผู้ประนอม (Conciliator) จะมีบทบาทในเชิงประเมินและกระตือรือร้นมากกว่า โดยจะเสนอแนวทางแก้ไขและข้อกำหนดในการยุติข้อพิพาท (ที่ไม่มีผลผูกพัน) ให้คู่พิพาทนำไปพิจารณา
- การอนุญาโตตุลาการ (Arbitration): กระบวนการระงับข้อพิพาทที่เป็นทางการและเป็นส่วนตัว โดยคู่พิพาทจะส่งมอบข้อพิพาทให้แก่บุคคลภายนอกที่เป็นอิสระหรือคณะบุคคล (เรียกว่า คณะอนุญาโตตุลาการ - Arbitral tribunal) ซึ่งจะเป็นผู้ทำคำตัดสินชี้ขาดที่มีผลเป็นที่สิ้นสุดและผูกพันตามกฎหมาย เรียกว่า คำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการ (Arbitral award)

ศาลการค้าระหว่างประเทศและศาลอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ

สัญญาพาณิชย์ระหว่างประเทศมักส่งข้อพิพาทไปยังองค์กรอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศที่จัดตั้งขึ้น แทนที่จะส่งไปยังศาลระดับชาติ สถาบันที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ ศาลอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ (International Court of Arbitration) ของ หอการค้านานาชาติ (International Chamber of Commerce - ICC)

- ศาลอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศไม่ได้ทำหน้าที่ตัดสินเนื้อหาของข้อพิพาทด้วยตนเอง แต่เป็นองค์กรฝ่ายบริหารที่ทำหน้าที่กำกับดูแลและบริหารจัดการกระบวนการอนุญาโตตุลาการที่ดำเนินขึ้นภายใต้ กฎอนุญาโตตุลาการของ ICC (ICC Rules of Arbitration)
- หน้าที่ความรับผิดชอบรวมถึงการยืนยันหรือแต่งตั้งอนุญาโตตุลาการ การติดตามความคืบหน้าของกระบวนการ การพิจารณาตรวจสอบและอนุมัติร่างคำชี้ขาด และการกำหนดเงินวางประกันค่าใช้จ่าย
- การกำกับดูแลเชิงสถาบันนี้ช่วยสร้างความแน่นอน ความน่าเชื่อถือในระดับสากล และความสอดคล้องกันของกระบวนการพิจารณาข้ามพรมแดน

กฎหมายแม่แบบ UNCITRAL ว่าด้วยอนุญาโตตุลาการทางการค้าระหว่างประเทศ

กฎหมายแม่แบบ UNCITRAL ว่าด้วยอนุญาโตตุลาการทางการค้าระหว่างประเทศ (UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration) ให้กรอบทางกฎหมายที่สอดคล้องกัน ซึ่งออกแบบมาเพื่อช่วยให้แต่ละประเทศปรับปรุงกฎหมายภายในของตนที่ใช้กำกับดูแลการอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศให้ทันสมัย ข้อกำหนดสำคัญ ได้แก่:

- สัญญาอนุญาโตตุลาการ (Arbitration Agreement): ข้อตกลงของคู่สัญญาในการเสนอข้อพิพาทเข้าสู่อนุญาโตตุลาการ (อาจเป็นข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการในสัญญาหลักฉบับเดิม หรือเป็นสัญญาเสนอข้อพิพาทแยกต่างหาก) ภายใต้กฎหมายแม่แบบ ข้อตกลงนี้ต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษร
- ความเป็นอิสระของข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการ (Separability / Autonomy of the Arbitration Clause): ข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการจะถือว่าเป็นอิสระและแยกต่างหากจากสัญญาพาณิชย์หลัก แม้ว่าสัญญาหลักจะตกเป็นโมฆะ โมฆียะ หรือสิ้นสุดลง ข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการก็ยังคงมีผลสมบูรณ์ในการวินิจฉัยผลแห่งสัญญาต่อไปได้
- หลักอำนาจในการวินิจฉัยอำนาจของตนเอง (Kompetenz-Kompetenz): คณะอนุญาโตตุลาการมีอำนาจตามกฎหมายในการวินิจฉัยเขตอำนาจของตนเอง รวมถึงข้อคัดค้านใดๆ เกี่ยวกับการมีอยู่ ความสมบูรณ์ หรือขอบเขตของสัญญาอนุญาโตตุลาการ
- การแทรกแซงอย่างจำกัดของศาล (Limited Judicial Intervention): ศาลระดับชาติในเขตอำนาจที่ใช้กฎหมายแม่แบบนี้ จะไม่สามารถแทรกแซงกระบวนการอนุญาโตตุลาการได้ เว้นแต่จะได้รับอำนาจไว้อย่างชัดแจ้งตามกฎหมายแม่แบบ (เช่น การแต่งตั้งอนุญาโตตุลาการในกรณีที่มีการผิดนัด การชี้ขาดข้อคัดค้านอนุญาโตตุลาการ การกำหนดมาตรการคุ้มครองชั่วคราว หรือการบังคับตามคำชี้ขาด)

คณะอนุญาโตตุลาการ (The Arbitral Tribunal)

คณะอนุญาโตตุลาการ (Arbitral tribunal) คือผู้ตัดสินคนเดียวหรือคณะผู้ตัดสินที่ได้รับการแต่งตั้งขึ้นเพื่อระงับข้อพิพาท

- จำนวนอนุญาโตตุลาการ: คู่สัญญามีอิสระในการตกลงกำหนดจำนวนอนุญาโตตุลาการได้ หากไม่มีการตกลงกันไว้ ภายใต้กฎหมายแม่แบบ UNCITRAL ให้กำหนดจำนวนอนุญาโตตุลาการไว้ที่ สามคน
- ขั้นตอนการแต่งตั้ง: ในคณะอนุญาโตตุลาการสามคน โดยทั่วไปคู่พิพาทแต่ละฝ่ายจะแต่งตั้งอนุญาโตตุลาการฝ่ายละหนึ่งคน และอนุญาโตตุลาการสองคนที่ได้รับการแต่งตั้งจะร่วมกันแต่งตั้งคนที่สาม (ซึ่งจะทำหน้าที่เป็นประธานอนุญาโตตุลาการ) หากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่แต่งตั้งภายในระยะเวลาที่กำหนด หรืออนุญาโตตุลาการทั้งสองคนไม่สามารถตกลงกันได้ ให้ศาลที่ได้รับมอบหมายหรือองค์กรผู้มีอำนาจแต่งตั้งเป็นผู้ดำเนินการแต่งตั้งแทน
- ความเป็นกลางและความเป็นอิสระ: บุคคลที่คาดว่าจะได้รับแต่งตั้งและอนุญาโตตุลาการที่ปฏิบัติหน้าที่อยู่ จะต้องเปิดเผยข้อเท็จจริงใดๆ ที่น่าจะทำให้เกิดข้อสงสัยอันมีเหตุผลเกี่ยวกับความเป็นกลางหรือความเป็นอิสระของตน
- การคัดค้านอนุญาโตตุลาการ: การคัดค้านอนุญาโตตุลาการจะกระทำได้ก็ต่อเมื่อมีพฤติการณ์ที่ทำให้เกิดข้อสงสัยอันมีเหตุผลเกี่ยวกับความเป็นกลางหรือความเป็นอิสระ หรือหากบุคคลนั้นไม่มีคุณสมบัติตามที่คู่สัญญาได้ตกลงกันไว้เท่านั้น

คำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการ (Arbitral Awards)

คำตัดสินชี้ขาดขั้นสุดท้ายที่ออกโดยคณะอนุญาโตตุลาการ เรียกว่า คำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการ (Arbitral award)

- รูปแบบและสาระสำคัญ: คำชี้ขาดต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรและลงลายมือชื่อโดยอนุญาโตตุลาการ จะต้องระบุเหตุผลในการตัดสิน (เว้นแต่คู่สัญญาจะตกลงกันว่าไม่ต้องระบุเหตุผล หรือเป็นคำชี้ขาดตามข้อตกลงยอมความ) และต้องระบุวันที่รวมถึงสถานที่ทำการอนุญาโตตุลาการ
- ความเป็นที่สิ้นสุดและผลผูกพัน: คำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการถือเป็นที่สุด ยุติเด็ดขาด และมีผลผูกพันตามกฎหมายต่อคู่พิพาทนับตั้งแต่วันที่ได้ทำคำชี้ขาดนั้นขึ้น
- การขอให้เพิกถอนคำชี้ขาด: กฎหมายแม่แบบจำกัดการอุทธรณ์ต่อศาลในประเด็นเนื้อหาแห่งข้อพิพาท การเยียวยาต่อคำชี้ขาดสามารถทำได้เพียงการยื่นคำร้องเพื่อ ขอให้เพิกถอน (Setting aside) ตามเหตุผลที่ระบุไว้อย่างจำกัดและเคร่งครัดเท่านั้น (เช่น ความไร้ความสามารถของคู่สัญญา ความไม่สมบูรณ์ของสัญญาอนุญาโตตุลาการ การไม่ได้รับการแจ้งเตือนอย่างถูกต้อง คำชี้ขาดตัดสินเกินขอบเขตแห่งสัญญาอนุญาโตตุลาการ องค์ประกอบของคณะอนุญาโตตุลาการไม่ถูกต้อง ข้อพิพาทไม่สามารถระงับโดยการอนุญาโตตุลาการได้ตามกฎหมายภายใน หรือคำชี้ขาดขัดต่อความสงบเรียบร้อยของประชาชน)
- การยอมรับและการบังคับตามคำชี้ขาด: คำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการได้รับการยอมรับว่ามีผลผูกพันไม่ว่าจะทำขึ้นในประเทศใดก็ตาม เมื่อมีการยื่นคำร้องเป็นลายลักษณ์อักษรต่อศาลที่มีเขตอำนาจ คำชี้ขาดนั้นสามารถบังคับใช้ได้ โดยมีเหตุผลในการปฏิเสธการบังคับเพียงไม่กี่ประการตามมาตรฐานที่ยอมรับกันในระดับสากล

ประเด็นสำคัญที่ต้องจำไปสอบ

1. กลไก ADR (การเจรจาต่อรอง การไกล่เกลี่ย การประนอมข้อพิพาท และการอนุญาโตตุลาการ) มอบความยืดหยุ่น การรักษาความลับ การควบคุมต้นทุน และความเชี่ยวชาญเฉพาะทางให้แก่คู่สัญญาพาณิชย์ได้ดีกว่าการดำเนินคดีในศาลภายในประเทศ
2. การไกล่เกลี่ยและการประนอมข้อพิพาท ให้ผลลัพธ์ที่ไม่มีผลผูกพันจนกว่าจะมีการทำสัญญาประนีประนอมยอมความเป็นทางการ ในขณะที่ การอนุญาโตตุลาการ จะให้ คำชี้ขาด (Award) ซึ่งเป็นที่สุดและมีผลผูกพันตามกฎหมาย
3. ศาลอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ (ICC) ทำหน้าที่กำกับดูแลการบริหารจัดการกระบวนการอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ ไม่ได้เป็นผู้ตัดสินเนื้อหาของข้อพิพาทด้วยตนเอง
4. ภายใต้ กฎหมายแม่แบบ UNCITRAL ข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการมีความเป็นอิสระจากสัญญาหลัก (หลัก Separability), คณะอนุญาโตตุลาการมีอำนาจวินิจฉัยเขตอำนาจของตนเองได้ (Kompetenz-Kompetenz) และหากไม่ได้ตกลงกันไว้ คณะอนุญาโตตุลาการจะมีจำนวน สามคน
5. ศาลไม่สามารถกลับคำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการเพียงเพราะไม่เห็นด้วยในประเด็นทางการค้าได้ โดยคำชี้ขาดจะสามารถถูกคัดค้านหรือถูกปฏิเสธการบังคับใช้ได้เฉพาะตามเหตุผลทางกฎหมายที่กำหนดไว้อย่างแคบและเคร่งครัดเท่านั้น (เช่น สัญญาไม่สมบูรณ์ ขาดกระบวนการพิจารณาคดีที่ชอบธรรม หรือขัดต่อความสงบเรียบร้อยของประชาชน)