Company directors

ยินดีต้อนรับสู่โลกของกรรมการบริษัท!

ในกฎหมายธุรกิจและองค์กร (Corporate and Business Law) กรรมการบริษัท (Company Directors) คือเจ้าหน้าที่ที่ได้รับความไว้วางใจให้ทำหน้าที่บริหารจัดการและกำกับดูแลการดำเนินงานของบริษัทจดทะเบียน เนื่องจากบริษัทเป็นบุคคลสมมติตามกฎหมาย (นิติบุคคล) จึงไม่สามารถดำเนินการด้วยตนเองได้ แต่จำเป็นต้องมีกรรมการกระทำการแทน การทำความเข้าใจว่ากรรมการคือใคร เข้าสู่ตำแหน่งและพ้นจากตำแหน่งอย่างไร อำนาจในการผูกพันบริษัท รวมถึงหน้าที่อันเข้มงวดและการควบคุมตามกฎหมายที่กำกับความประพฤติของพวกเขา ถือเป็นหัวใจสำคัญของขอบเขตเนื้อหานี้

1. บทบาทและประเภทของกรรมการ

ในทางกฎหมาย กรรมการ ถูกกำหนดตามหน้าที่ นั่นคือ บุคคลใดก็ตามที่ดำรงตำแหน่งกรรมการ ไม่ว่าจะเรียกชื่อตำแหน่งว่าอย่างไรก็ตาม โดยเนื้อหาที่แท้จริงของการทำหน้าที่ของบุคคลนั้นจะมีความสำคัญเหนือกว่าชื่อตำแหน่งอย่างเป็นทางการในที่ทำงาน

ประเภทหลักของกรรมการ:

• กรรมการบริหาร (Executive Directors): พนักงานประจำที่มีส่วนร่วมอย่างแข็งขันในการบริหารจัดการและการดำเนินงานเชิงพาณิชย์ในแต่ละวันของธุรกิจ (เช่น กรรมการผู้จัดการ, ผู้อำนวยการฝ่ายการเงิน)
• กรรมการที่มิใช่ผู้บริหาร (Non-Executive Directors - NEDs): บุคคลภายนอกที่เป็นอิสระซึ่งไม่ได้มีส่วนร่วมในการดำเนินงานรายวัน โดยจะเข้าร่วมการประชุมคณะกรรมการเพื่อใช้ดุลยพินิจที่เป็นกลาง ทำหน้าที่กำกับดูแล และคอยสอดส่องการทำงานของฝ่ายจัดการที่เป็นผู้บริหาร
• กรรมการตามกฎหมาย (De Jure Directors): กรรมการที่ได้รับการแต่งตั้งอย่างเป็นทางการและถูกต้องตามขั้นตอนของกฎหมายและข้อบังคับของบริษัท
• กรรมการโดยพฤตินัย (De Facto Directors): บุคคลที่ไม่ได้ถูกแต่งตั้งอย่างเป็นทางการหรือไม่ถูกต้องตามกฎหมาย แต่ปฏิบัติหน้าที่ในฐานะกรรมการอย่างเปิดเผย และบริษัทได้แสดงออกต่อบุคคลภายนอกเสมือนว่าบุคคลนั้นเป็นกรรมการจริง
• กรรมการเงา (Shadow Directors): บุคคลที่กรรมการซึ่งได้รับการแต่งตั้งอย่างเป็นทางการของบริษัทมักปฏิบัติตามคำสั่งหรือคำแนะนำของพวกเขาอยู่เสมอ (ไม่รวมถึงที่ปรึกษาวิชาชีพที่กระทำการในฐานะวิชาชีพ)
• กรรมการสำรอง (Alternate Directors): บุคคลที่ได้รับการแต่งตั้งตามข้อบังคับบริษัทโดยกรรมการท่านอื่น ให้เข้าร่วมการประชุมคณะกรรมการและลงมติแทนเมื่อกรรมการผู้นั้นไม่ว่าง

องค์ประกอบตามกฎหมาย: กฎหมายบริษัทมักกำหนดให้บริษัทจำกัดต้องมีกรรมการอย่างน้อย 1 คน ส่วนบริษัทมหาชนจำกัดต้องมีกรรมการอย่างน้อย 2 คน และโดยทั่วไปกรรมการอย่างน้อยหนึ่งคนต้องเป็นบุคคลธรรมดา

2. การแต่งตั้ง การพ้นจากตำแหน่ง และการตัดสิทธิ์

การแต่งตั้ง

กรรมการชุดแรกมักได้รับการแต่งตั้งเมื่อเริ่มก่อตั้งบริษัท การแต่งตั้งในภายหลังจากนั้นจะเป็นไปตามข้อบังคับบริษัท (Articles of Association) ซึ่งโดยทั่วไปจะแต่งตั้งโดยคณะกรรมการบริษัท (เพื่อแทนตำแหน่งที่ว่างลงชั่วคราวหรือเพิ่มกรรมการใหม่) หรือโดยมติธรรมดา (Ordinary Resolution) ของผู้ถือหุ้นในการประชุมใหญ่

การพ้นจากตำแหน่งและการถอดถอน

กรรมการอาจพ้นจากตำแหน่งได้ผ่านช่องทางดังนี้:
• การลาออก (Resignation): โดยการส่งหนังสือแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรไปยังบริษัท
• การออกตามวาระ (Retirement by Rotation): ภายใต้ข้อกำหนดในข้อบังคับบริษัทที่กำหนดให้ต้องมีการเลือกตั้งใหม่เป็นระยะ
• การถูกตัดสิทธิ์หรือการพ้นจากตำแหน่ง (Disqualification or Vacation of Office): ตัวอย่างเช่น เมื่อล้มละลาย ไร้ความสามารถทางจิตใจ หรือขาดการประชุมเป็นเวลานานโดยไม่ได้รับอนุญาต
• การถอดถอนโดยมติ (Removal by Resolution): กฎหมายบริษัทกำหนดให้ผู้ถือหุ้นมีสิทธิตามกฎหมายขั้นสูงสุดในการถอดถอนกรรมการคนใดคนหนึ่งก่อนครบวาระได้ด้วยมติธรรมดา (ซึ่งต้องมีหนังสือแจ้งล่วงหน้า / Special Notice) ไม่ว่าข้อบังคับบริษัทหรือสัญญาการให้บริการใดๆ จะระบุไว้ว่าอย่างไรก็ตาม

ข้อสังเกตเกี่ยวกับสัญญาการให้บริการ (Service Contracts): แม้ว่าผู้ถือหุ้นจะสามารถถอดถอนกรรมการออกจากตำแหน่งได้ แต่การถอดถอนดังกล่าวไม่ตัดสิทธิของกรรมการตามสัญญาในการเรียกร้องค่าเสียหาย หากการถอดถอนนั้นถือเป็นการผิดสัญญาจ้างงานหรือสัญญาการให้บริการที่มีอยู่เดิม

การตัดสิทธิ์กรรมการ

ภายใต้กฎหมายบริษัท ศาลมีอำนาจในการตัดสิทธิ์บุคคลจากการเป็นกรรมการ ผู้เริ่มก่อการ หรือผู้จัดการของบริษัทตามระยะเวลาที่กำหนด (มักมีระยะเวลาสูงสุดได้ถึง 15 ปี) เหตุแห่งการตัดสิทธิ์ ได้แก่:
• ความประพฤติไม่เหมาะสม (Unfit Conduct): มีหลักฐานของการประพฤติมิชอบหรือการไร้ความสามารถซึ่งทำให้บุคคลนั้นไม่เหมาะสมที่จะมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการบริษัท โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงก่อนที่บริษัทจะล้มละลาย
• การฝ่าฝืนกฎหมายอย่างต่อเนื่อง (Persistent Default): การไม่ปฏิบัติตามหน้าที่ในการยื่นเอกสารและรายงานตามกฎหมายซ้ำๆ
• ความผิดทางอาญาอุกฉกรรจ์ (Indictable Offences): การถูกตัดสินว่ามีความผิดทางอาญาที่ร้ายแรงอันเกี่ยวเนื่องกับการจัดตั้ง การก่อตั้ง หรือการบริหารจัดการบริษัท
• พฤติกรรมฉ้อฉล (Fraudulent Conduct): การมีส่วนร่วมในการดำเนินธุรกิจโดยฉ้อฉล (Fraudulent Trading) หรือการดำเนินธุรกิจโดยมิชอบ (Wrongful Trading)

การทำหน้าที่เป็นกรรมการในขณะที่ถูกตัดสิทธิ์ถือเป็นความผิดทางอาญา และอาจทำให้บุคคลนั้นต้องรับผิดชอบต่อหนี้สินของบริษัทเป็นการส่วนตัว

3. อำนาจของกรรมการและอำนาจในการผูกพันบริษัท

กรรมการทำหน้าที่เป็น ตัวแทน (Agents) ของบริษัท อย่างไรก็ดี อำนาจตามกฎหมายในการผูกพันบริษัทจะแตกต่างกันอย่างมาก ขึ้นอยู่กับว่าอำนาจนั้นถูกใช้โดยคณะกรรมการ, กรรมการผู้จัดการ หรือกรรมการรายบุคคล:

• คณะกรรมการบริษัท (อำนาจร่วมกัน): ภายใต้ข้อบังคับบริษัท อำนาจการบริหารจัดการทั่วไปจะถูกมอบหมายให้แก่คณะกรรมการที่กระทำการร่วมกัน คณะกรรมการมีอำนาจในการใช้อำนาจเชิงพาณิชย์และการดำเนินงานทั้งหมดของบริษัท ภายใต้ขอบเขตของธรรมนูญและข้อบังคับของบริษัท
• กรรมการผู้จัดการ / ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร: เมื่อคณะกรรมการแต่งตั้งกรรมการผู้จัดการหรือประธานเจ้าหน้าที่บริหาร บุคคลดังกล่าวจะมีอำนาจแท้จริงที่ชัดแจ้ง (Actual Express Authority) ที่ได้รับมอบหมายจากคณะกรรมการ รวมถึงอำนาจโดยปริยาย (Implied Authority) และอำนาจตามจารีตประเพณี (Apparent/Customary Authority) ที่กว้างขวางในการทำสัญญาภายในขอบเขตการดำเนินธุรกิจตามปกติของบริษัท บุคคลภายนอกที่ติดต่อด้วยความสุจริตย่อมมีสิทธิที่จะสันนิษฐานได้ว่ากรรมการผู้จัดการมีอำนาจตามปกติที่เกี่ยวข้องกับตำแหน่งดังกล่าว
• กรรมการรายบุคคล: กรรมการรายบุคคล (ที่ไม่ใช่กรรมการผู้จัดการ) ไม่มีอำนาจโดยแท้จริงในตัวเองเพียงเพราะดำรงตำแหน่งกรรมการในการเข้าทำสัญญาหรือผูกพันบริษัท เว้นแต่อำนาจเฉพาะเจาะจงนั้นจะได้รับการมอบหมายอย่างชัดแจ้งจากคณะกรรมการ หรือถูกสร้างขึ้นผ่านการแสดงออกให้เห็น (Ostensible Authority)

4. หน้าที่ของกรรมการต่อบริษัท

กรรมการมีหน้าที่ตามหลักความไว้วางใจ (Fiduciary Duties) และหน้าที่ตามกฎหมายอย่างรอบด้านต่อบริษัทในฐานะที่เป็นนิติบุคคลแยกต่างหาก ไม่ใช่ต่อผู้ถือหุ้นรายบุคคล หน้าที่หลักประกอบด้วย:
• หน้าที่ในการกระทำภายในขอบเขตอำนาจ (Duty to Act Within Powers): กรรมการต้องปฏิบัติตามธรรมนูญของบริษัทและใช้อำนาจตามวัตถุประสงค์ที่ได้รับมอบหมายเท่านั้น
• หน้าที่ในการส่งเสริมความสำเร็จของบริษัท (Duty to Promote the Success of the Company): กรรมการต้องกระทำการด้วยความสุจริตในแนวทางที่พวกเขาพิจารณาแล้วว่าน่าจะส่งเสริมความสำเร็จของบริษัทเพื่อประโยชน์ของสมาชิกโดยรวมมากที่สุด
• หน้าที่ในการใช้ดุลยพินิจที่เป็นอิสระ (Duty to Exercise Independent Judgment): กรรมการต้องไม่ผูกมัดดุลยพินิจของตนเองโดยการทำสัญญาว่าจะลงคะแนนในทางใดทางหนึ่ง หรือปฏิบัติตามคำสั่งของบุคคลภายนอกโดยไม่ไตร่ตรอง
• หน้าที่ในการใช้ความระมัดระวัง ทักษะ และความอุตสาหะตามสมควร (Duty to Exercise Reasonable Care, Skill, and Diligence): กรรมการจะได้รับการประเมินด้วยมาตรฐานสองด้าน ได้แก่ มาตรฐานขั้นต่ำเชิงวัตถุวิสัย (Objective Test) ที่คาดหวังจากบุคคลที่ปฏิบัติหน้าที่นั้นๆ และมาตรฐานเชิงอัตวิสัย (Subjective Test) ที่คำนึงถึงความรู้ ทักษะ และประสบการณ์พิเศษที่กรรมการผู้นั้นมีอยู่จริง
• หน้าที่ในการหลีกเลี่ยงการขัดกันของผลประโยชน์ (Duty to Avoid Conflicts of Interest): กรรมการต้องหลีกเลี่ยงสถานการณ์ที่ผลประโยชน์ส่วนตัวหรือผลประโยชน์ภายนอกขัดแย้ง หรืออาจขัดแย้งกับผลประโยชน์ของบริษัท
• หน้าที่ในการไม่รับผลประโยชน์จากบุคคลภายนอก (Duty Not to Accept Benefits from Third Parties): กรรมการต้องไม่ใช้ตำแหน่งของตนเพื่อรับสินบน ค่านายหน้า หรือผลประโยชน์ส่วนตัวจากบุคคลภายนอก
• หน้าที่ในการเปิดเผยส่วนได้เสียในธุรกรรมที่เสนอ (Duty to Declare an Interest in Proposed Transactions): กรรมการที่มีส่วนได้เสียไม่ว่าโดยตรงหรือโดยอ้อมในธุรกรรมหรือข้อตกลงที่เสนอต่อบริษัท ต้องเปิดเผยลักษณะและขอบเขตของส่วนได้เสียนั้นต่อคณะกรรมการอย่างครบถ้วน

การเยียวยาเมื่อมีการละเมิดหน้าที่:

เมื่อกรรมการละเมิดหน้าที่ บริษัทอาจเรียกร้องการเยียวยาทางกฎหมายได้ ซึ่งรวมถึง: การเรียกคืนผลประโยชน์ทางบัญชี (การคืนผลประโยชน์ที่ได้มาโดยมิชอบ), ค่าเสียหายหรือค่าสินไหมทดแทนตามหลักความเป็นธรรมสำหรับความสูญเสียที่เกิดขึ้น, การบอกเลิกสัญญาที่มีมลทิน และคำสั่งศาลห้ามการกระทำที่เป็นการละเมิดที่อาจเกิดขึ้น

5. การควบคุมตามกฎหมายต่อธุรกรรมกับกรรมการ

เพื่อป้องกันการขัดกันของผลประโยชน์และการแสวงหาผลประโยชน์ให้ตนเอง กฎหมายบริษัทจึงกำหนดมาตรการควบคุมที่เข้มงวดและมีผลบังคับใช้เหนือธุรกรรมเฉพาะระหว่างกรรมการกับบริษัทของตน:

• ธุรกรรมทรัพย์สินที่มีมูลค่าสำคัญ (Substantial Property Transactions): ธุรกรรมที่กรรมการ (หรือบุคคลที่เกี่ยวข้องกับกรรมการ) ได้มาซึ่งทรัพย์สินที่ไม่ใช่เงินสดที่มีมูลค่าสำคัญจากบริษัท หรือในทางกลับกัน จะต้องได้รับอนุมัติล่วงหน้าด้วยมติธรรมดาของผู้ถือหุ้น
• เงินกู้ยืมแก่กรรมการ (Loans to Directors): ตามหลักทั่วไป บริษัทไม่สามารถให้เงินกู้ ทำธุรกรรมสินเชื่อ หรือจัดหาหลักประกัน/ค้ำประกันเงินกู้ให้แก่กรรมการได้ เว้นแต่จะได้รับอนุมัติล่วงหน้าจากผู้ถือหุ้น ทั้งนี้ มีข้อยกเว้นตามกฎหมายมาตรฐานสำหรับค่าใช้จ่ายจำนวนเล็กน้อย เงินทุนที่จัดหาให้เพื่อเป็นค่าใช้จ่ายในการต่อสู้คดี หรือธุรกรรมที่ทำขึ้นตามปกติของธุรกิจการให้กู้ยืมเงินภายใต้เงื่อนไขทางการค้าทั่วไป
• สัญญาการให้บริการของกรรมการ (Directors' Service Contracts): ข้อตกลงการให้บริการระยะยาวที่รับประกันการจ้างงานตามระยะเวลาที่แน่นอนยาวนาน (เช่น ระยะเวลาเกินสองปี) โดยทั่วไปจะต้องได้รับอนุมัติจากผู้ถือหุ้น เพื่อป้องกันไม่ให้คณะกรรมการผูกขาดตำแหน่งของตนเองโดยสร้างภาระค่าใช้จ่ายให้กับบริษัท

สรุปสั้นๆ (Quick Summary Box)

1. ประเภท: บริหาร (จัดการรายวัน), ไม่ใช่ผู้บริหาร (กำกับดูแลอย่างเป็นอิสระ), ตามกฎหมาย (แต่งตั้งเป็นทางการ), โดยพฤตินัย (ทำหน้าที่โดยไม่ได้แต่งตั้ง), เงา (ควบคุมอยู่เบื้องหลัง)
2. การถอดถอนและการตัดสิทธิ์: ผู้ถือหุ้นสามารถถอดถอนกรรมการคนใดก็ได้ด้วยมติธรรมดาพร้อมหนังสือแจ้งล่วงหน้า ศาลสามารถตัดสิทธิ์กรรมการได้เนื่องจากความประพฤติไม่เหมาะสม การฝ่าฝืนกฎหมายอย่างต่อเนื่อง หรือการฉ้อฉล
3. อำนาจในการผูกพัน: คณะกรรมการมีอำนาจร่วมกัน; กรรมการผู้จัดการมีอำนาจตามจารีตประเพณีในการดำเนินธุรกิจตามปกติ; กรรมการรายบุคคลไม่มีอำนาจในตัวเองในการผูกพันบริษัทเพียงลำพัง
4. หน้าที่หลัก: กระทำภายในอำนาจ, ส่งเสริมความสำเร็จของบริษัท, ใช้ดุลยพินิจที่เป็นอิสระ, ใช้ความระมัดระวังและทักษะตามสมควร (เกณฑ์วัตถุวิสัย/อัตวิสัย), หลีกเลี่ยงผลประโยชน์ขัดกัน, ไม่รับผลประโยชน์จากภายนอก, และเปิดเผยส่วนได้เสีย
5. การควบคุมตามกฎหมาย: จำเป็นต้องได้รับอนุมัติจากผู้ถือหุ้นสำหรับธุรกรรมทรัพย์สินที่มีมูลค่าสำคัญ เงินกู้ยืมแก่กรรมการ และสัญญาการให้บริการระยะยาว