The formation and constitution of a company

ยินดีต้อนรับสู่โลกแห่งการสร้างบริษัท!

วันนี้เราจะมาเจาะลึกกันว่าบริษัทหนึ่งแห่งนั้นถือกำเนิดขึ้นตามกฎหมายได้อย่างไร และมีกฎระเบียบตามธรรมนูญอะไรบ้างที่ควบคุมการดำเนินงานของบริษัท ในการเรียน ACCA LW-GLO ของคุณ การจัดตั้งบริษัทและธรรมนูญขององค์กรธุรกิจถือเป็นหลักการพื้นฐานที่นำไปออกข้อสอบทั้งใน Section A และ Section B เรามาค่อยๆ ย่อยแต่ละแนวคิดไปทีละขั้นตอนพร้อมกัน!

1. ผู้ก่อการ (Promoters): สถาปนิกผู้วางรากฐานบริษัท

ก่อนที่บริษัทจะได้รับการจดทะเบียนจัดตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการ จะต้องมีบุคคลหรือกลุ่มบุคคลที่เป็นผู้ริเริ่มในการจัดตั้ง ระดมทุน และดำเนินการตามข้อกำหนดในการจดทะเบียนให้ครบถ้วน บุคคลดังกล่าวเรียกว่า ผู้ก่อการ (Promoter)

ผู้ก่อการคือใคร?

ผู้ก่อการคือใครก็ตามที่รับอาสาในการจัดตั้งบริษัทและดำเนินการตามขั้นตอนทางกฎหมายและเชิงพาณิชย์ที่จำเป็นเพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์นั้น หมายเหตุ: ที่ปรึกษามืออาชีพ เช่น ทนายความหรือนักบัญชีที่ปฏิบัติงานตามหน้าที่ในวิชาชีพของตนอย่างแท้จริง ไม่ถือว่าเป็นผู้ก่อการ

หน้าที่ของผู้ก่อการ

ผู้ก่อการอยู่ใน ความสัมพันธ์ตามความไว้วางใจ (Fiduciary Relationship) กับบริษัทที่ยังไม่ได้จัดตั้งขึ้น ซึ่งหมายความว่าพวกเขามีหน้าที่ต้องปฏิบัติด้วยความซื่อสัตย์สุจริตอย่างยิ่ง มีความภักดี และหลีกเลี่ยงผลประโยชน์ทับซ้อน:
• หน้าที่ไม่แสวงหาผลประโยชน์ลับ (Duty not to make a secret profit): ผู้ก่อการที่ขายทรัพย์สินของตนเองให้แก่บริษัท หรือได้รับค่านายหน้าที่ไม่ได้เปิดเผยจากบุคคลภายนอก จะต้องเปิดเผยข้อเท็จจริงอันเป็นสาระสำคัญทั้งหมดต่อคณะกรรมการที่เป็นอิสระหรือต่อสมาชิกของบริษัท
• หน้าที่ที่ต้องใช้ความระมัดระวังและความรู้ความสามารถ (Duty of care and skill): ผู้ก่อการต้องปฏิบัติหน้าที่ด้วยความรู้ความสามารถและความระมัดระวังตามสมควรเมื่อจัดการกิจการเบื้องต้นของบริษัท

การฝ่าฝืนหน้าที่และการเยียวยาของบริษัท

หากผู้ก่อการฝ่าฝืนหน้าที่ตามความไว้วางใจ (เช่น การแสวงหาผลประโยชน์ลับที่ไม่ได้เปิดเผย) บริษัทสามารถใช้สิทธิเยียวยาได้ดังต่อไปนี้:
• การบอกเลิกสัญญา (Rescission of the contract): บริษัทสามารถยกเลิกธุรกรรมนั้นและกลับคืนสู่ฐานะทางการเงินเดิมได้ ตราบเท่าที่การบอกเลิกสัญญายังคงสามารถกระทำได้ในทางปฏิบัติ
• การเรียกคืนกำไร (การทำบัญชีส่งมอบกำไร - Accounting for profits): บริษัทสามารถสั่งให้ผู้ก่อการส่งมอบผลประโยชน์ลับที่ไม่ได้เปิดเผยนั้นคืนให้แก่บริษัท
• ค่าเสียหายจากการฝ่าฝืนหน้าที่ (Damages for breach of duty): บริษัทสามารถฟ้องร้องผู้ก่อการเพื่อเรียกค่าเสียหายทางการเงินที่เกิดขึ้นจากการแถลงข้อความเท็จหรือการฝ่าฝืนหน้าที่ตามความไว้วางใจได้

2. สัญญาที่ทำก่อนการจดทะเบียน (Pre-Incorporation Contracts)

บริษัทยังไม่มีสถานะทางกฎหมายจนกว่าการจดทะเบียนอย่างเป็นทางการจะมีผลบังคับ ซึ่งก่อให้เกิดผลทางกฎหมายเป็นการเฉพาะเมื่อมีผู้ใดเข้าทำสัญญาในนามของนิติบุคคลที่ยังไม่ได้จัดตั้งขึ้น

สถานะของสัญญาที่ทำก่อนการจดทะเบียน

เนื่องจากบริษัทที่ยังไม่ได้จัดตั้งขึ้นไม่มีสภาพบุคคลตามกฎหมาย จึงขาดความสามารถในการทำสัญญา บริษัทจึง ไม่สามารถ ผูกพันตาม สัญญาที่ทำก่อนการจดทะเบียน (Pre-incorporation contract) ซึ่งกระทำในนามของบริษัทก่อนการจดทะเบียนได้ และไม่สามารถบังคับตามสัญญานั้นได้เช่นกัน

ความรับผิดภายใต้สัญญาที่ทำก่อนการจดทะเบียน

เว้นแต่จะมีข้อตกลงเป็นอย่างอื่น บุคคลผู้อ้างตนว่าทำสัญญาในนามของบริษัทที่ยังไม่ได้จัดตั้งขึ้นจะต้องเป็นผู้ รับผิดชอบเป็นการส่วนตัว (Personally Liable) ตามสัญญานั้น และมีสิทธิที่จะบังคับตามสัญญาดังกล่าวได้ด้วย

บริษัทสามารถให้สัตยาบันแก่สัญญาในภายหลังได้หรือไม่?

บริษัทไม่สามารถ ให้สัตยาบัน (Ratify) สัญญาที่ทำก่อนการจดทะเบียนย้อนหลังหลังจากที่จัดตั้งขึ้นแล้วได้ เนื่องจากการให้สัตยาบันกำหนดว่าตัวการจะต้องมีตัวตนอยู่จริงและมีความสามารถตามกฎหมายในขณะที่ทำสัญญาขึ้น หากต้องการรับเอาข้อตกลงดังกล่าว คู่สัญญาจะต้องเข้าทำสัญญาฉบับใหม่ขึ้นมาเลยหลังจากจดทะเบียนบริษัทแล้ว โดยทั่วไปจะกระทำโดย การแปลงหนี้ใหม่ (Novation) (การนำบริษัทที่ตั้งขึ้นใหม่เข้าแทนที่ผู้ก่อการโดยได้รับความยินยอมจากคู่สัญญาอีกฝ่ายหนึ่ง)

3. การจดทะเบียนบริษัทและการจดทะเบียนแบบลดขั้นตอน

บริษัทถูกจัดตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการโดยการยื่นจดทะเบียนเอกสารตามธรรมนูญและคำรับรองต่างๆ ที่กำหนดต่อนายทะเบียนบริษัท (Registrar of Companies)

กระบวนการจดทะเบียน

ในการจดทะเบียนทั้งบริษัทเอกชนและบริษัทมหาชน จะต้องยื่นคำขอจดทะเบียนต่อนายทะเบียน โดยต้องมีข้อมูลดังนี้:
• ชื่อบริษัทที่เสนอ: ต้องเป็นไปตามกฎเกณฑ์ทางกฎหมายว่าด้วยการตั้งชื่อบริษัท
• ประเภทของบริษัท: ระบุว่าเป็นบริษัทเอกชนหรือบริษัทมหาชน และจำกัดความรับผิดด้วยหุ้นหรือจำกัดความรับผิดด้วยการรับประกัน
• สำนักงานจดทะเบียน: ที่อยู่ทางกฎหมายอย่างเป็นทางการของบริษัท
• ข้อบังคับบริษัท (Articles of association): กฎระเบียบภายในของบริษัท เว้นแต่จะนำข้อบังคับมาตรฐานมาใช้โดยอัตโนมัติ
• งบแสดงทุนและการถือหุ้นเริ่มต้น: สำหรับบริษัทจำกัดด้วยหุ้น ต้องระบุทุนเรือนหุ้นทั้งหมด จำนวนหุ้นและมูลค่าที่ตราไว้ของหุ้น รวมถึงสิทธิที่ผูกอยู่กับหุ้นแต่ละประเภท
• บัญชีรายชื่อเจ้าหน้าที่ของบริษัทที่เสนอ: รายละเอียดของกรรมการชุดแรก (และเลขานุการบริษัทในกรณีที่กฎหมายกำหนด)
• คำรับรองการปฏิบัติตามกฎหมาย: การยืนยันว่าได้ปฏิบัติตามแบบพิธีการจดทะเบียนตามกฎหมายครบถ้วนแล้ว

การจดทะเบียนบริษัทแบบลดขั้นตอน (Streamlined Company Registration)

ระบบการกำกับดูแลในปัจจุบันได้จัดให้มี ระบบการจดทะเบียนบริษัทแบบลดขั้นตอน ซึ่งช่วยให้สามารถยื่นข้อมูลการจัดตั้งบริษัท การจดทะเบียนภาษี และการเปิดเผยข้อมูลตามที่กฎหมายกำหนดผ่านระบบออนไลน์ได้พร้อมกัน จึงช่วยลดภาระงานด้านธุรการและระยะเวลาในการดำเนินการจัดตั้งบริษัทได้อย่างมาก

หนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียน (Certificate of Incorporation)

เมื่อได้รับเอกสารและค่าธรรมเนียมถูกต้องครบถ้วนแล้ว นายทะเบียนจะออก หนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียน ให้ หนังสือสำคัญนี้เป็นหลักฐานเด็ดขาดที่แสดงว่าได้ปฏิบัติตามข้อกำหนดในการจดทะเบียนครบถ้วนแล้ว และบริษัทมีสถานะเป็นนิติบุคคลแยกต่างหากตั้งแต่วันที่จดทะเบียนตามที่ระบุไว้ในหนังสือสำคัญ

4. การควบคุมชื่อบริษัท

บริษัทไม่มีเสรีภาพอย่างไร้ขีดจำกัดในการเลือกชื่อของตนเอง กฎหมายบริษัทกำหนดมาตรการควบคุมอย่างเข้มงวด ดังนี้:

• ชื่อที่ต้องห้ามและชื่อที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อย: บริษัทไม่สามารถจดทะเบียนชื่อที่หากนำไปใช้แล้วจะเป็นความผิดทางอาญา หรือมีลักษณะที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี
• ชื่อที่ทำให้เข้าใจผิดหรือชื่อที่เหมือนกัน: ชื่อที่เสนอต้องไม่เหมือนหรือแทบจะเหมือนกับชื่อของบริษัทอื่นที่มีการจดทะเบียนไว้อยู่แล้ว เว้นแต่จะได้รับความยินยอมหรือมีความเกี่ยวข้องตามที่กำหนด
• คำและข้อความที่ละเอียดอ่อน: ชื่อที่ส่อให้เห็นถึงความเชื่อมโยงกับหน่วยงานภาครัฐ องค์กรกำกับดูแล หรือการอุปถัมภ์ของราชวงศ์ หรือคำที่บ่งบอกถึงสถานะทางวิชาชีพเฉพาะ (เช่น "Bank", "Trust", "Insurance") จะต้องได้รับความเห็นชอบอย่างเป็นทางการก่อน
• คำต่อท้ายตามที่กฎหมายกำหนด: บริษัทเอกชนจำกัดต้องลงท้ายชื่อด้วยคำว่า "Limited" (หรือ "Ltd") และบริษัทมหาชนจำกัดต้องลงท้ายชื่อด้วยคำว่า "Public Limited Company" (หรือ "PLC")
• คำสั่งให้เปลี่ยนชื่อ: นายทะเบียนหรือหน่วยงานกำกับดูแลสามารถสั่งให้บริษัทเปลี่ยนชื่อได้ หากชื่อนั้นทำให้เข้าใจผิด คล้ายกับชื่อที่มีอยู่เดิมจนก่อให้เกิดความสับสน หรือสื่อให้เข้าใจผิดเกี่ยวกับลักษณะการดำเนินกิจกรรมของบริษัท

5. สมุดทะเบียน เอกสาร และแบบรายงานตามกฎหมาย

เมื่อจดทะเบียนแล้ว บริษัทจะต้องจัดทำและรักษาสมุดทะเบียนตามกฎหมายอย่างเป็นทางการ และยื่นแบบรายงานตามระยะเวลาเพื่อความโปร่งใสขององค์กร:

• ทะเบียนสมาชิก (Register of members): บันทึกรายชื่อผู้ถือหุ้นปัจจุบันทุกคน ที่อยู่ จำนวนหุ้นที่ถือ และวันที่ได้รับการจดทะเบียนเป็นสมาชิก
• ทะเบียนกรรมการและเลขานุการ: ข้อมูลส่วนบุคคลและที่อยู่ติดต่ออย่างเป็นทางการของเจ้าหน้าที่บริษัทที่ได้รับการแต่งตั้ง
• ทะเบียนผู้มีอำนาจควบคุมที่มีนัยสำคัญ (Register of people with significant control - PSC): บันทึกภาคบังคับที่ระบุตัวตนของบุคคลธรรมดาหรือนิติบุคคลที่มีสัดส่วนการถือหุ้นหรือมีอิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญ (โดยทั่วไปคือถือหุ้นหรือสิทธิออกเสียงมากกว่า 25% หรือมีอำนาจควบคุมอย่างมีนัยสำคัญเหนือการบริหารจัดการบริษัท)
• ทะเบียนการจำนำ/จำนองและภาระผูกพัน (Register of charges): บันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับภาระผูกพันหรือหลักประกันที่บริษัทก่อขึ้นเหนือทรัพย์สินขององค์กร
• รายงานยืนยันข้อมูลประจำปี (Confirmation statement): แบบรายงานตามกฎหมายที่ต้องยื่นต่อนายทะเบียนเป็นประจำทุกปี เพื่อยืนยันว่าข้อมูลทั้งหมดของบริษัทที่บันทึกไว้ในทะเบียนสาธารณะ (เจ้าหน้าที่บริษัท ทุน ที่ตั้งสำนักงานจดทะเบียน ข้อมูล PSC) เป็นปัจจุบันและถูกต้องตรงตามความเป็นจริง

6. ธรรมนูญของบริษัทและข้อบังคับบริษัท (Articles of Association)

เอกสารตามธรรมนูญของบริษัทถือเป็นกรอบทางกฎหมายสำหรับการกำกับดูแลกิจการภายใน

ข้อบังคับมาตรฐาน (Model Articles of Association)

ข้อบังคับบริษัท (Articles of association) ควบคุมการบริหารจัดการและการดำเนินงานภายในของบริษัท ทั้งนี้ กฎหมายได้จัดเตรียมข้อกำหนดมาตรฐานเริ่มต้นที่เรียกว่า ข้อบังคับมาตรฐาน (Model articles of association) เอาไว้ บริษัทอาจเลือกใช้ข้อบังคับมาตรฐานทั้งหมด นำมาปรับใช้โดยแก้ไขเพิ่มเติม หรือร่างข้อบังคับขึ้นใหม่ตามความต้องการโดยเฉพาะก็ได้ หากไม่มีการจดทะเบียนข้อบังคับที่กำหนดขึ้นเอง ข้อบังคับมาตรฐานจะมีผลบังคับใช้โดยอัตโนมัติ

เนื้อหาทั่วไปของข้อบังคับมาตรฐาน

ข้อบังคับมาตรฐานมักจะระบุถึง:
• อำนาจและความรับผิดชอบของกรรมการ รวมถึงการมอบหมายอำนาจและขั้นตอนการตัดสินใจของคณะกรรมการ
• การแต่งตั้งและการให้กรรมการพ้นจากตำแหน่ง
• การออกหุ้น การโอนหุ้น และการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างหุ้น
• การประกาศจ่ายและการจ่ายเงินปันผล
• ขั้นตอนการเรียกประชุม การดำเนินการประชุม และการลงมติในการประชุมใหญ่

ผลทางกฎหมายของเอกสารตามธรรมนูญ

ธรรมนูญของบริษัทมีผลทางกฎหมายเป็นสัญญาตามกฎหมาย (Statutory contract) สัญญานี้มีผลผูกพัน:
1. บริษัท กับ สมาชิก
2. สมาชิก กับ บริษัท
3. สมาชิก กับ สมาชิกด้วยกันเอง
กฎข้อสำคัญ: ข้อบังคับ ไม่ ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทางสัญญาข้ามไประหว่างบริษัทกับบุคคลภายนอก (Outsiders) และไม่ผูกพันบริษัทกับสมาชิกที่กระทำการในฐานะอื่นที่ไม่ใช่สมาชิก (เช่น ในฐานะลูกจ้าง ทนายความ หรือกรรมการ)

การแก้ไขข้อบังคับบริษัท

บริษัทมีอำนาจตามกฎหมายในการแก้ไขข้อบังคับของตนได้โดยการลง มติพิเศษ (Special resolution) (ซึ่งต้องได้รับเสียงข้างมาก 75% ของคะแนนเสียงทั้งหมดที่ลงโดยสมาชิกที่มีสิทธิออกเสียงในการประชุมใหญ่)
• การแก้ไขใดๆ จะต้องกระทำโดยสุจริต (Bona fide) เพื่อประโยชน์ของบริษัทโดยรวม
• การแก้ไขไม่สามารถบังคับให้สมาชิกที่มีอยู่เดิมต้องซื้อหุ้นเพิ่มขึ้นหรือเพิ่มความรับผิดทางการเงินของตนได้ เว้นแต่จะได้รับความยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรจากสมาชิกผู้นั้น

7. สรุปท้ายบท

• ผู้ก่อการ: มีหน้าที่ตามความไว้วางใจไม่ให้แสวงหาผลประโยชน์ลับ หากฝ่าฝืนจะก่อให้เกิดสิทธิเยียวยาด้วยการบอกเลิกสัญญา การทำบัญชีส่งมอบกำไร หรือการเรียกค่าเสียหาย
• สัญญาที่ทำก่อนการจดทะเบียน: บริษัทที่ยังไม่ได้จัดตั้งขึ้นไม่มีผลผูกพันและไม่สามารถให้สัตยาบันได้ ผู้ก่อการต้องรับผิดชอบเป็นการส่วนตัวเว้นแต่จะมีการแปลงหนี้ใหม่เกิดขึ้น
• การจดทะเบียน: กระทำได้โดยการยื่นเอกสารตามธรรมนูญและคำรับรองต่อนายทะเบียน ซึ่งสะดวกยิ่งขึ้นด้วยระบบการจดทะเบียนแบบลดขั้นตอน และส่งผลให้ได้รับหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนซึ่งถือเป็นหลักฐานเด็ดขาด
• ชื่อบริษัท: มีการควบคุมอย่างเข้มงวดเกี่ยวกับคำที่ไม่สุภาพ ความคล้ายคลึงกับชื่อที่มีอยู่เดิม ถ้อยคำที่ละเอียดอ่อน และคำต่อท้ายตามที่กฎหมายกำหนด
• สมุดทะเบียนและแบบรายงานตามกฎหมาย: รวมถึงทะเบียนสมาชิก กรรมการ ภาระผูกพัน และผู้มีอำนาจควบคุมที่มีนัยสำคัญ (PSC) ควบคู่ไปกับการยื่นรายงานยืนยันข้อมูลประจำปี
• ข้อบังคับบริษัท: สมุดกฎระเบียบภายในซึ่งก่อให้เกิดสัญญาตามกฎหมายระหว่างบริษัทและสมาชิก สามารถแก้ไขได้โดยมติพิเศษ (เสียงข้างมาก 75%) โดยสุจริตเพื่อผลประโยชน์ของบริษัท