บทนำสู่การวิเคราะห์อัตราส่วนความสามารถในการทำกำไร
ยินดีต้อนรับเข้าสู่ส่วนที่น่าตื่นเต้นที่สุดส่วนหนึ่งของหลักสูตร BA3 Fundamentals of Financial Accounting! ในหัวข้อ D นี้ เราจะก้าวข้ามแค่การ "ทำ" บัญชีไปสู่การ "ตีความ" บัญชีกันครับ ลองจินตนาการว่าคุณเป็นคุณหมอที่กำลังตรวจอาการคนไข้ งบการเงินก็คือผลตรวจร่างกาย ส่วน อัตราส่วนความสามารถในการทำกำไร (Profitability Ratios) ก็คือเครื่องมือที่คุณใช้ในการวินิจฉัยว่าสุขภาพของธุรกิจนั้นแข็งแรงจริงหรือไม่
ในบทนี้ เราจะเรียนรู้วิธีการวัดว่าบริษัทสามารถเปลี่ยนยอดขายให้กลายเป็นกำไรได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด และบริษัทใช้ทรัพยากรที่มีอยู่เพื่อสร้างผลตอบแทนให้กับเจ้าของได้ดีแค่ไหน ไม่ต้องกังวลนะหากตัวเลขจะดูเยอะจนน่าเวียนหัว เราจะค่อยๆ ย่อยทุกสูตรออกมาเป็นขั้นตอนที่เรียบง่ายและเป็นเหตุเป็นผลกันครับ
ความสามารถในการทำกำไรคืออะไร?
เราต้องแยกให้ออกระหว่าง กำไร (Profit) (จำนวนเงินสัมบูรณ์ที่เหลืออยู่) กับ ความสามารถในการทำกำไร (Profitability) (ความสำเร็จเชิงเปรียบเทียบของธุรกิจ) บริษัทที่ทำกำไรได้ 1 ล้านดอลลาร์อาจฟังดูดี แต่ถ้าพวกเขาต้องลงทุนไปถึง 100 ล้านดอลลาร์เพื่อให้ได้กำไรก้อนนั้นมา แบบนี้ก็อาจจะไม่เรียกว่า "มีความสามารถในการทำกำไร" ที่ดีนัก อัตราส่วนความสามารถในการทำกำไรจึงเข้ามาช่วยให้เราเปรียบเทียบธุรกิจที่มีขนาดต่างกันได้โดยการมองดูในรูปของเปอร์เซ็นต์และสัดส่วน
ทบทวนสั้นๆ: จำระดับของกำไรทั้ง 3 ระดับจากงบกำไรขาดทุนได้ไหม:
1. กำไรขั้นต้น (Gross Profit): รายได้ หัก ต้นทุนขาย
2. กำไรจากการดำเนินงาน (Operating Profit หรือ PBIT): กำไรขั้นต้น หัก ค่าใช้จ่ายในการดำเนินงาน
3. กำไรสำหรับปี หรือ กำไรสุทธิ (Profit for the Year / Net Profit): ส่วนที่เหลือหลังจากหักต้นทุนทางการเงิน (ดอกเบี้ย) และภาษีแล้ว
1. อัตรากำไรขั้นต้น (Gross Profit Margin)
อัตรากำไรขั้นต้น ช่วยให้เราเห็นความสัมพันธ์ระหว่างเงินที่ได้จากการขายกับต้นทุนทางตรงที่ใช้ในการผลิตสินค้าเหล่านั้น
สูตรการคำนวณ:
\( \text{Gross Profit Margin} = \frac{\text{Gross Profit}}{\text{Revenue}} \times 100 \)
มันบอกอะไรเรา?
มันบอกว่าบริษัทมี "กำไรดิบ" เท่าไหร่สำหรับยอดขายทุกๆ 1 ดอลลาร์ หากอัตราส่วนนี้เท่ากับ 40% หมายความว่าบริษัทจะเก็บเงินไว้ได้ 40 เซนต์จากทุกๆ 1 ดอลลาร์ของรายได้ เพื่อนำไปใช้ครอบคลุมค่าใช้จ่ายดำเนินงาน ต้นทุนทางการเงิน และภาษี
ตัวอย่างจากโลกความจริง:
ลองนึกถึงร้านกาแฟ ถ้ากาแฟแก้วหนึ่งขายได้ 5.00 ดอลลาร์ และต้นทุนเมล็ดกาแฟ นม และแก้วรวมกันเป็น 1.00 ดอลลาร์ กำไรขั้นต้นก็คือ 4.00 ดอลลาร์ อัตรากำไรขั้นต้นจึงเท่ากับ 80% แต่ถ้าต้นทุนราคานมเพิ่มสูงขึ้น อัตรากำไรนี้ก็จะลดลงทันที!
เหตุผลทั่วไปที่ทำให้อัตรานี้เปลี่ยนแปลง:
• การเปลี่ยนแปลงของราคาขาย
• การเปลี่ยนแปลงของต้นทุนการซื้อวัตถุดิบหรือสินค้าคงคลัง
• การเปลี่ยนแปลงของ "สัดส่วนการขาย" (Sales Mix) (การขายสินค้าที่มีอัตรากำไรสูงมากขึ้นเมื่อเทียบกับสินค้าที่มีอัตรากำไรต่ำ)
• การตัดลดมูลค่าสินค้าคงคลังหรือการสูญหายจากการโจรกรรม
ประเด็นสำคัญ: อัตรากำไรขั้นต้นจะโฟกัสเฉพาะกิจกรรมการ ซื้อขาย ของธุรกิจอย่างเคร่งครัด ก่อนที่จะนำค่าใช้จ่ายในการบริหาร การขาย หรือการจัดจำหน่ายมาคิด
2. อัตรากำไรจากการดำเนินงาน (Operating Profit Margin)
อัตรากำไรจากการดำเนินงาน วัดว่าเหลือกำไรเท่าไหร่หลังจากที่คำนึงถึงทั้งต้นทุนขายและค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานประจำวัน ทั้งหมด (เช่น ค่าเช่า เงินเดือนพนักงานฝ่ายบริหาร และการตลาด) เรียบร้อยแล้ว
สูตรการคำนวณ:
\( \text{Operating Profit Margin} = \frac{\text{Operating Profit}}{\text{Revenue}} \times 100 \)
หมายเหตุ: กำไรจากการดำเนินงานยังเรียกอีกอย่างว่า กำไรก่อนหักดอกเบี้ยและภาษี (PBIT)
มันบอกอะไรเรา?
มันวัด ประสิทธิภาพในการดำเนินงาน (Operating Efficiency) และการควบคุมค่าใช้จ่ายส่วนกลาง โดยบอกเราว่าฝ่ายบริหารดำเนินงานของธุรกิจได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด โดยไม่ขึ้นอยู่กับโครงสร้างทางการเงินหรือภาระภาษีของธุรกิจ
ทบทวนสั้นๆ: หากอัตรากำไรขั้นต้นยังคงที่ แต่อัตรากำไรจากการดำเนินงานกลับลดลง ปัญหาอยู่ที่ ค่าใช้จ่ายในการดำเนินงาน (Overheads) ที่เพิ่มสูงขึ้น ไม่ใช่ต้นทุนการผลิตทางตรง
3. อัตรากำไรสุทธิ (Net Profit Margin)
ในขณะที่อัตรากำไรจากการดำเนินงานประเมินการดำเนินงานหลัก อัตรากำไรสุทธิ จะวัดสัดส่วนเปอร์เซ็นต์ของ "บรรทัดสุดท้าย" (Bottom-line) ที่เหลืออยู่สำหรับเจ้าของธุรกิจอย่างแท้จริง หลังจากหักค่าใช้จ่ายทั้งหมด รวมถึงต้นทุนทางการเงิน (ดอกเบี้ย) และภาษีแล้ว
สูตรการคำนวณ:
\( \text{Net Profit Margin} = \frac{\text{Profit for the Year}}{\text{Revenue}} \times 100 \)
มันบอกอะไรเรา?
มันแสดงให้เห็นถึงผลตอบแทนสุทธิสุดท้ายต่อรายได้ 1 ดอลลาร์ การเปรียบเทียบอัตรากำไรสุทธิกับอัตรากำไรจากการดำเนินงานจะช่วยชี้ให้เห็นถึงผลกระทบของโครงสร้างทางการเงิน (ภาระดอกเบี้ย) และภาษีที่มีต่อธุรกิจ
4. อัตราผลตอบแทนจากเงินลงทุน (Return on Capital Employed - ROCE)
ROCE ได้รับการยกย่องอย่างกว้างขวางว่าเป็นตัวชี้วัดหลักของความสามารถในการทำกำไรโดยรวม โดยบ่งบอกว่าธุรกิจใช้เงินทุนระยะยาวทั้งหมดที่ได้รับจากเจ้าหนี้เงินกู้และเจ้าของ เพื่อสร้างกำไรจากการดำเนินงานได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด
สูตรการคำนวณ:
\( \text{ROCE} = \frac{\text{Operating Profit}}{\text{Capital Employed}} \times 100 \)
วิธีคำนวณเงินลงทุน (Capital Employed):
Capital Employed คือเงินทุนระยะยาวที่ใช้จัดหาเงินทุนให้กับธุรกิจ ซึ่งคุณสามารถคำนวณได้ 2 วิธีที่ให้ผลลัพธ์เท่ากัน:
1. ส่วนของผู้ถือหุ้นรวม + หนี้สินไม่หมุนเวียน (ทุนเรือนหุ้น ส่วนเกินมูลค่าหุ้น กำไรสะสม และเงินกู้ยืมระยะยาว)
2. สินทรัพย์รวม - หนี้สินหมุนเวียน
ทำไมต้องใช้กำไรจากการดำเนินงาน?
เราใช้ กำไรจากการดำเนินงาน (PBIT) เพราะสะท้อนถึงผลตอบแทนที่สร้างขึ้นก่อนที่จะจ่ายต้นทุนทางการเงินให้แก่เจ้าหนี้ หรือจ่ายเงินปันผล/ภาษีให้แก่ผู้ถือหุ้นและรัฐบาล วิธีนี้ช่วยให้เปรียบเทียบระหว่างบริษัทที่มีระดับหนี้สินแตกต่างกันได้อย่างเป็นกลาง
5. อัตราหมุนเวียนสินทรัพย์ไม่หมุนเวียน (Non-Current Asset Turnover)
อัตราส่วน อัตราหมุนเวียนสินทรัพย์ไม่หมุนเวียน วัดว่ากิจการใช้สินทรัพย์ถาวรระยะยาว (ที่ดิน อาคาร อุปกรณ์ และสินทรัพย์ไม่มีตัวตน) เพื่อสร้างยอดขายได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด
สูตรการคำนวณ:
\( \text{Non-Current Asset Turnover} = \frac{\text{Revenue}}{\text{Non-Current Assets}} \)
(หมายเหตุ: หน่วยจะเป็น "เท่า" ต่อรอบระยะเวลา ไม่ใช่เปอร์เซ็นต์)
มันบอกอะไรเรา?
มันระบุว่าเงินลงทุนในสินทรัพย์ไม่หมุนเวียนทุกๆ 1 ดอลลาร์ สามารถสร้างยอดขายได้กี่ดอลลาร์ ตัวเลขอัตราการหมุนเวียนที่สูงขึ้นบ่งชี้ถึงการใช้ประโยชน์จากสินทรัพย์ที่มีประสิทธิผลมากขึ้น ในขณะที่ตัวเลขที่ต่ำอาจส่งสัญญาณว่ามีการใช้ประโยชน์จากเครื่องจักรอุปกรณ์ต่ำกว่าที่ควร หรือมีเครื่องจักรที่ถูกทิ้งไว้เฉยๆ
ความสัมพันธ์กับ ROCE:
เมื่อคำนวณอัตราหมุนเวียนสินทรัพย์โดยใช้เงินลงทุนทั้งหมด (\( \frac{\text{Revenue}}{\text{Capital Employed}} \)) สิ่งนี้จะเชื่อมโยงโดยตรงกับความสามารถในการทำกำไร:
Operating Profit Margin \(\times\) Asset Turnover = ROCE
ดังนั้น ธุรกิจจึงสามารถเพิ่ม ROCE ได้โดย:
1. เพิ่มอัตรากำไรจากการขายแต่ละครั้ง
2. สร้างปริมาณยอดขายที่สูงขึ้นจากฐานสินทรัพย์ที่มีอยู่เดิม
ข้อผิดพลาดที่ควรหลีกเลี่ยง
• สับสนตัวเลขกำไร: อัตรากำไรขั้นต้นใช้กำไรขั้นต้น (Gross Profit), อัตรากำไรจากการดำเนินงานใช้กำไรจากการดำเนินงาน (PBIT), และอัตรากำไรสุทธิใช้กำไรสำหรับปี (Profit for the Year)
• ลืมคูณด้วย 100: อัตรากำไรและ ROCE จะต้องแสดงเป็นเปอร์เซ็นต์ ในขณะที่อัตราหมุนเวียนสินทรัพย์จะระบุเป็น "เท่า"
• ใช้ตัวหารของ ROCE ผิด: Capital Employed ไม่ใช่แค่ส่วนของผู้ถือหุ้นหรือสินทรัพย์รวมเพียงอย่างเดียว แต่คือ สินทรัพย์รวม หัก หนี้สินหมุนเวียน (หรือ ส่วนของผู้ถือหุ้น บวก หนี้สินไม่หมุนเวียน)
• สับสนตัวหารของอัตราหมุนเวียนสินทรัพย์: อัตราหมุนเวียนสินทรัพย์ไม่หมุนเวียนจะนำรายได้หารด้วยสินทรัพย์ไม่หมุนเวียน ไม่ใช่สินทรัพย์รวม
เช็คลิสต์สรุปบทเรียน
ก่อนที่จะไปลองทำโจทย์ฝึกหัด ตรวจสอบให้แน่ใจว่าคุณสามารถ:
1. คำนวณและแปลความหมายของอัตรากำไรขั้นต้น อัตรากำไรจากการดำเนินงาน และอัตรากำไรสุทธิได้
2. ระบุเหตุผลเฉพาะเจาะจงที่ทำให้อัตรากำไรแต่ละตัวเปลี่ยนแปลงไปได้
3. คำนวณ Capital Employed ได้ทั้งจากฝั่งส่วนของผู้ถือหุ้น/หนี้สิน และฝั่งสินทรัพย์
4. คำนวณ ROCE และอธิบายได้ว่าทำไมจึงใช้กำไรจากการดำเนินงานเป็นตัวตั้ง
5. คำนวณอัตราหมุนเวียนสินทรัพย์ไม่หมุนเวียน และเข้าใจว่าอัตราหมุนเวียนสินทรัพย์ช่วยขับเคลื่อนผลตอบแทนจากการลงทุนโดยรวมได้อย่างไร