บทนำ: ทำความเข้าใจตราสารทางการเงิน (Financial Instruments)
ยินดีต้อนรับเข้าสู่หนึ่งในบทเรียนที่สำคัญที่สุดในการเดินทางสาย F2 – Advanced Financial Reporting ของคุณ! แม้ว่าคำว่า "ตราสารทางการเงิน" อาจจะฟังดูน่ากลัว แต่ในโลกของการบัญชี มันก็คือเรื่องของ "สัญญา" นั่นเอง สัญญาเหล่านี้สร้างสิทธิให้กับฝ่ายหนึ่งและสร้างภาระผูกพันให้กับอีกฝ่ายหนึ่ง เรามาค่อยๆ ย่อยกฎเกณฑ์การรับรู้รายการ การจัดประเภท และการวัดมูลค่าด้วยตรรกะง่ายๆ และตัวอย่างที่ชัดเจนกัน
1. ตราสารทางการเงินคืออะไร?
ภายใต้มาตรฐาน IAS 32 และ IFRS 9 ตราสารทางการเงินคือสัญญาใดๆ ที่ทำให้เกิด สินทรัพย์ทางการเงิน (Financial Asset) สำหรับกิจการหนึ่ง และเกิด หนี้สินทางการเงิน (Financial Liability) หรือ ตราสารทุน (Equity Instrument) สำหรับอีกกิจการหนึ่ง
ลองนึกภาพเงินกู้ยืมง่ายๆ ถ้าคุณให้ธุรกิจอื่นกู้ยืมเงิน $100:
- คุณจะมี สินทรัพย์ทางการเงิน (สิทธิตามสัญญาที่จะได้รับเงินสด)
- ผู้กู้จะมี หนี้สินทางการเงิน (ภาระผูกพันตามสัญญาที่จะต้องส่งมอบเงินสด)
คำนิยามที่สำคัญ
สินทรัพย์ทางการเงิน (Financial Asset): เงินสด, ตราสารทุนของกิจการอื่น (เช่น หุ้นสามัญของบริษัทอื่นที่คุณถือไว้), หรือสิทธิตามสัญญาที่จะได้รับเงินสดหรือสินทรัพย์ทางการเงินอื่น
หนี้สินทางการเงิน (Financial Liability): ภาระผูกพันตามสัญญาที่จะต้องส่งมอบเงินสดหรือสินทรัพย์ทางการเงินอื่นให้แก่กิจการอื่น (เช่น เจ้าหนี้การค้า, เงินกู้ยืมจากธนาคาร, หรือหุ้นกู้ที่ออกจำหน่าย)
ตราสารทุน (Equity Instrument): สัญญาใดๆ ที่แสดงให้เห็นถึงส่วนได้เสียคงเหลือในสินทรัพย์ของกิจการหลังจากหักหนี้สินทั้งหมดออกแล้ว
ทบทวนด่วน: กฎ "กระจกสะท้อน"
ทุกตราสารทางการเงินจะมีสองฝ่ายเข้ามาเกี่ยวข้องเสมอ เมื่อต้องประเมินตราสารในงบการเงิน ให้ระบุเสมอว่า: ฉันเป็นฝ่ายที่มีสิทธิตามสัญญาที่จะได้รับผลประโยชน์เชิงเศรษฐกิจ หรือเป็นฝ่ายที่มีภาระผูกพันตามสัญญาที่จะต้องส่งมอบสิ่งเหล่านั้นกันแน่?
2. หนี้สิน vs ส่วนของเจ้าของ (IAS 32)
IAS 32 กำกับดูแลการแสดงรายการและการจัดประเภทตราสารทางการเงินว่าเป็นหนี้สินหรือส่วนของเจ้าของจากมุมมองของผู้ออกตราสาร การจัดประเภทนี้สำคัญมากเพราะการจัดหาเงินทุนด้วยหนี้สินจะก่อให้เกิดค่าใช้จ่ายดอกเบี้ยในกำไรหรือขาดทุน ในขณะที่การจัดหาเงินทุนด้วยส่วนของเจ้าของจะส่งผลให้เกิดเงินปันผลที่จัดสรรจากส่วนของเจ้าของ
กฎทอง: การจัดประเภทขึ้นอยู่กับ เนื้อหาทางเศรษฐกิจ (Substance) ของข้อตกลงตามสัญญา ไม่ใช่แค่ รูปแบบทางกฎหมาย (Form) เพียงอย่างเดียว
มันคือหนี้สินทางการเงินหรือไม่?
หากผู้ออกตราสารไม่สามารถหลีกเลี่ยงภาระผูกพันในการส่งมอบเงินสดหรือสินทรัพย์ทางการเงินอื่นได้ ตราสารนั้นคือ หนี้สินทางการเงิน
ตัวอย่าง: หุ้นบุริมสิทธิชนิดไถ่ถอนได้ (Redeemable Preference Shares) แม้ว่าตามกฎหมายจะเรียกว่า "หุ้น" แต่ข้อกำหนดตามสัญญาที่ระบุให้กิจการต้องไถ่ถอนคืนเป็นเงินสดตามวันที่กำหนดไว้ ทำให้โดยเนื้อแท้แล้วมันคือหนี้สิน เงินปันผลใดๆ ที่จ่ายไปจะถูกจัดประเภทเป็นต้นทุนทางการเงินในกำไรหรือขาดทุน
มันคือตราสารทุนหรือไม่?
หากผู้ออกตราสารมีสิทธิโดยไม่มีเงื่อนไขที่จะหลีกเลี่ยงการส่งมอบเงินสดหรือสินทรัพย์ทางการเงินอื่น ตราสารนั้นจะถูกจัดประเภทเป็น ส่วนของเจ้าของ (Equity)
ตัวอย่าง: หุ้นบุริมสิทธิชนิดไม่ไถ่ถอน (Irredeemable Preference Shares) ที่การจ่ายเงินปันผลขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของผู้ออกตราสารแต่เพียงผู้เดียว
3. ตราสารทางการเงินแบบผสม (Compound Financial Instruments)
ตราสารบางประเภทมีทั้งองค์ประกอบของหนี้สินและส่วนของเจ้าของรวมอยู่ด้วยกัน ตัวอย่างสุดคลาสสิกในวิชา F2 คือการออก หุ้นกู้แปลงสภาพ (Convertible Bonds) (ตราสารหนี้ที่ให้สิทธิแก่ผู้ถือในการแปลงสภาพเป็นหุ้นสามัญได้ในอนาคต)
วิธีการแยกส่วนประกอบ (Split Accounting Method)
ภายใต้ IAS 32 ผู้ออกตราสารต้องแยกสิ่งตอบแทนที่ได้รับออกเป็นองค์ประกอบของหนี้สินและส่วนของเจ้าของ ณ วันที่รับรู้รายการเมื่อเริ่มแรก:
ขั้นตอนที่ 1: ประเมินมูลค่าขององค์ประกอบหนี้สิน: คิดลดกระแสเงินสดตามสัญญาในอนาคต (ดอกเบี้ยรายปีและเงินจ่ายไถ่ถอนงวดสุดท้าย) ให้เป็นมูลค่าปัจจุบัน โดยใช้อัตราดอกเบี้ยในตลาดของหุ้นกู้ที่ไม่มีสิทธิแปลงสภาพที่มีลักษณะเทียบเคียงกัน (หุ้นกู้ที่ไม่มีทางเลือกในการแปลงสภาพ)
ขั้นตอนที่ 2: ประเมินมูลค่าขององค์ประกอบส่วนของเจ้าของ (หักหาส่วนที่เหลือ): นำมูลค่าปัจจุบันของหนี้สินไปหักออกจากสิ่งตอบแทนที่ได้รับทั้งหมดจากการออกตราสาร
\( \text{Equity Component} = \text{Total Proceeds} - \text{Present Value of Liability} \)
การบันทึกบัญชีในเวลาต่อมา
องค์ประกอบหนี้สินจะถูกบันทึกบัญชีด้วย ราคาทุนตัดจำหน่าย (Amortised Cost) โดยใช้วิธีอัตราดอกเบี้ยที่แท้จริง ส่วนองค์ประกอบของส่วนของเจ้าของจะคงอยู่ในส่วนของเจ้าของและไม่มีการตีราคาใหม่ในงวดต่อๆ ไป
4. การจัดประเภทและการวัดมูลค่าเมื่อเริ่มแรกของสินทรัพย์ทางการเงิน (IFRS 9)
เมื่อรับรู้รายการเริ่มแรก สินทรัพย์ทางการเงินจะถูกวัดมูลค่าด้วย มูลค่ายุติธรรม (Fair Value)
- สำหรับสินทรัพย์ที่วัดมูลค่าด้วย ราคาทุนตัดจำหน่าย หรือ FVTOCI ต้นทุนการทำรายการจะถูก รวม เข้าไปในมูลค่ายุติธรรมเมื่อเริ่มแรก
- สำหรับสินทรัพย์ที่วัดมูลค่าด้วย มูลค่ายุติธรรมผ่านกำไรหรือขาดทุน (FVTPL) ต้นทุนการทำรายการจะถูก รับรู้เป็นค่าใช้จ่าย ทันทีในกำไรหรือขาดทุน
การจัดประเภทในภายหลังของสินทรัพย์ทางการเงิน
IFRS 9 จัดประเภทสินทรัพย์ทางการเงินประเภทตราสารหนี้โดยอิงจากการทดสอบ 2 ข้อ:
1. การทดสอบโมเดลธุรกิจ (Business Model Test): วัตถุประสงค์ของการถือครองสินทรัพย์คืออะไร? (เช่น ถือไว้เพื่อรับกระแสเงินสดตามสัญญา หรือถือไว้เพื่อขายเก็งกำไรระยะสั้น)
2. การทดสอบลักษณะของกระแสเงินสดตามสัญญา (SPPI Test): กระแสเงินสดตามสัญญาประกอบด้วย การจ่ายคืน เงินต้นและ ดอกเบี้ย (Solely of Payments of Principal and Interest) เท่านั้นหรือไม่?
ประเภทการวัดมูลค่าทั้งสามประเภท
1. ราคาทุนตัดจำหน่าย (Amortised Cost): ใช้เมื่อโมเดลธุรกิจคือการถือสินทรัพย์ไว้เพื่อรับกระแสเงินสดตามสัญญา และกระแสเงินสดผ่านการทดสอบ SPPI (เช่น ลูกหนี้การค้า และเงินกู้ยืมระยะยาวทั่วไป) รายได้ดอกเบี้ยจะรับรู้โดยใช้อัตราดอกเบี้ยที่แท้จริง
2. มูลค่ายุติธรรมผ่านกำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จอื่น (FVTOCI): สำหรับเงินลงทุนในตราสารทุนที่ไม่ได้ถือไว้เพื่อการค้า กิจการสามารถเลือกอย่างเพิกถอนไม่ได้ ณ วันที่รับรู้รายการเมื่อเริ่มแรก ให้แสดงการเปลี่ยนแปลงของมูลค่ายุติธรรมในภายหลังใน OCI เงินปันผลจะถูกรับรู้ในกำไรหรือขาดทุน แต่กำไรและขาดทุนจากมูลค่ายุติธรรมจะยังคงอยู่ใน OCI และจะไม่ถูกจัดประเภทใหม่เข้ากำไรหรือขาดทุนเมื่อมีการจำหน่ายสินทรัพย์
3. มูลค่ายุติธรรมผ่านกำไรหรือขาดทุน (FVTPL): ประเภทค่าเริ่มต้น (Default) สำหรับสินทรัพย์ทางการเงินอื่นๆ ทั้งหมด รวมถึงเงินลงทุนในตราสารทุนที่ถือไว้เพื่อการค้า และตราสารหนี้ที่ไม่ผ่านเกณฑ์โมเดลธุรกิจหรือเกณฑ์ SPPI การเปลี่ยนแปลงของมูลค่ายุติธรรมทั้งหมดจะถูกรับรู้โดยตรงในกำไรหรือขาดทุน
5. การวัดมูลค่าของหนี้สินทางการเงิน
หนี้สินทางการเงินจะถูกวัดมูลค่าเมื่อเริ่มแรกด้วยมูลค่ายุติธรรมหักด้วยต้นทุนการทำรายการที่เกี่ยวข้องโดยตรง (เว้นแต่หนี้สินนั้นจะถูกกำหนดให้วัดมูลค่าด้วย FVTPL ซึ่งกรณีนี้ต้นทุนการทำรายการจะถูกบันทึกเป็นค่าใช้จ่ายทันที)
หนี้สินทางการเงินส่วนใหญ่จะถูกวัดมูลค่าในภายหลังด้วย ราคาทุนตัดจำหน่าย โดยใช้วิธี อัตราดอกเบี้ยที่แท้จริง (Effective Interest Method)
ตารางราคาทุนตัดจำหน่าย
การกำหนดมูลค่าตามบัญชี ณ วันสิ้นรอบระยะเวลารายงานแต่ละงวด ทำได้ดังนี้:
1. มูลค่าตามบัญชีต้นงวด
2. + ค่าใช้จ่ายดอกเบี้ย (ยอดคงเหลือต้นงวด \( \times \) อัตราดอกเบี้ยที่แท้จริง %)
3. - เงินสดที่จ่ายจริง (มูลค่าที่ตราไว้ / มูลค่าหน้าตั๋ว \( \times \) อัตราดอกเบี้ยหน้าตั๋ว %)
4. = มูลค่าตามบัญชีปลายงวด
อัตราดอกเบี้ยที่แท้จริง คืออัตราที่ใช้คิดลดกระแสเงินสดจ่ายตามสัญญาในอนาคตกลับมาเท่ากับมูลค่าตามบัญชีเมื่อเริ่มแรก เพื่อให้มั่นใจว่าส่วนลดจากการออกตราสาร ส่วนเกินมูลค่าเมื่อไถ่ถอน หรือต้นทุนการทำรายการ จะได้รับการกระจายอย่างเป็นระบบตลอดอายุของสัญญา
บทสรุปและจุดสำคัญที่ต้องจำ
- เนื้อหาสำคัญกว่ารูปแบบ (IAS 32): ตราสารจะเป็นหนี้สินทางการเงินหากมีภาระผูกพันตามสัญญาที่จะต้องจ่ายเงินสดหรือสินทรัพย์ทางการเงินอื่น
- การแยกส่วนประกอบ: สำหรับตราสารหนี้แปลงสภาพ ให้คิดลดกระแสเงินสดด้วยอัตราดอกเบี้ยการกู้ยืมในตลาดของตราสารที่แปลงสภาพไม่ได้เพื่อหามูลค่าหนี้สิน ส่วนที่เหลือจากสิ่งตอบแทนที่ได้รับจะถูกบันทึกเข้าส่วนของเจ้าของ
- การวัดมูลค่าเมื่อเริ่มแรก: ใช้มูลค่ายุติธรรมในตอนเริ่มต้น ต้นทุนการทำรายการจะถูกรวมเป็นราคาทุนสำหรับตราสารที่วัดด้วยราคาทุนตัดจำหน่ายและ FVTOCI แต่จะบันทึกเป็นค่าใช้จ่ายสำหรับตราสารที่วัดด้วย FVTPL
- การวัดมูลค่าในเวลาต่อมา: หนี้สินประเภทตราสารหนี้และสินทรัพย์ประเภทตราสารหนี้ที่มีคุณสมบัติครบถ้วนจะใช้ราคาทุนตัดจำหน่าย เงินลงทุนในตราสารทุนที่ไม่ได้ถือไว้เพื่อการค้าอาจเลือกกำหนดเป็น FVTOCI ส่วนเงินลงทุนอื่นๆ ที่เป็นค่าเริ่มต้นจะรับรู้ด้วย FVTPL
- ผังการคำนวณราคาทุนตัดจำหน่าย: มูลค่าตามบัญชีต้นงวด + ดอกเบี้ยที่แท้จริงในกำไรหรือขาดทุน - เงินสดดอกเบี้ยหน้าตั๋วที่จ่ายจริง = มูลค่าตามบัญชีปลายงวด